Besicilikte kâr, hayvanın günlük canlı ağırlık artışı ile yem maliyeti arasındaki dengeye bağlıdır. İyi yönetilen bir işletmede genç erkek sığırlarda günlük 1,2-1,5 kg canlı ağırlık artışı hedeflenebilir. Ancak bu artış tek bir yemin ya da katkı maddesinin sonucu değildir; doğru hayvan, doğru rasyon, sağlıklı bir ortam ve düzenli takibin toplamıdır.

Besi süresi genel olarak 5-8 ay sürer ve bu sürede hayvanın ihtiyacı sürekli değişir. Bu yüzden başarılı işletmeler süreci dört faza böler: adaptasyon, geçiş, büyütme ve bitirme. Bu yazıdaki rakamlar genel referanstır; ırk, yaş, başlangıç ağırlığı ve yem kalitesine göre değişir.

Besi Sürecine Genel Bakış

1. Doğru Hayvanı Seçin

Besinin sonucu, hayvan ahıra girmeden büyük ölçüde belirlenir. Yanlış seçilmiş hayvan en iyi rasyonla bile beklenen artışı vermez.

•     Irk ve tip: Şarole, Simental gibi etçi ırklar ve bunların melezleri yemi genellikle daha iyi değerlendirir. Süt tipi ve verimi düşük yerli hayvanlarda artış ve karkas verimi genelde daha düşüktür.

•     Yaş ve ağırlık: Genç hayvan daha hızlı büyür. Başlangıç ağırlığı, besi süresini ve toplam maliyeti doğrudan etkiler.

•     Sağlık görünümü: Parlak tüy, canlı bakış, kuru ve temiz burun, sağlam basış aranmalıdır. Öksürük, sulu göz, burun akıntısı, topallık ve zayıflık olan hayvan alınmamalıdır.

•     Homojen grup: Yaş ve ağırlığı birbirine yakın hayvanları aynı bölmede tutun. Farklı boydaki hayvanlarda güçlü olan yemliği ele geçirir, zayıf olan geride kalır.

•     Kaynak: Mümkünse sağlık kaydı bilinen bir işletmeden alım yapın. Farklı yerlerden toplanmış hayvanlar hastalık taşıma riskini artırır.

2. Faz 1: Adaptasyon (İlk 2-3 Hafta)

Nakliye, hayvanın yaşayabileceği en büyük streslerden biridir. Stresli hayvan yem yemez, yemeyen hayvan da kilo almaz. Bu fazın amacı hızlı büyüme değil, hayvanı sağlıklı ve iştahlı şekilde besiye hazırlamaktır.

•     Yem: Kaliteli kaba yem (kuru ot, saman, silaj) ağırlıklı beslenin. Kesifi çok düşük miktarda başlatın ve kademeli artırın.

•     Su: Yolculuk sonrası hayvanlar susuz kalmış olabilir. Temiz suya hemen erişim sağlayın.

•     Sağlık: Hayvanları ayrı bir bölmede tutun. İç ve dış parazit uygulaması, bölgenizde zorunlu olan aşılar (örneğin şap) ve veteriner muayenesini bu dönemde tamamlayın. Hasta hayvanı gruptan ayırın.

•     Ortam: Sakin, kuru ve çekimsiz bir bölme sağlayın. Hayvanlara kaba davranmayın, gürültüyü azaltın.

•     Gözlem: Her gün yemlik başında hayvanları tek tek izleyin. Yemeyen, öksürüğü olan veya durgun hayvanı gecikmeden veterinere gösterin. Nakliye sonrası en sık görülen sorun solunum yolu hastalıklarıdır.

•     Beklenti: İlk günlerde kilo kaybı normaldir. Bu fazın sonunda tüm hayvanlar tam yem tüketimine ulaşmış olmalıdır.

3. Faz 2: Geçiş (Yaklaşık 2-3 Hafta)

Geçiş fazı, besinin en riskli dönemidir. Rumendeki mikroorganizmalar kaba yemdeki lifi parçalamaya alışkındır. Tahıl miktarı artınca nişasta sindiren mikroorganizmalar çoğalır, rumende asit üretimi artar ve pH düşer. Bu değişim yavaş yapılmazsa asidoz, şişkinlik, ishal ve iştah kaybı ortaya çıkar.

Kesif nasıl artırılır?

Kesifi bir günde değil, 5-7 günlük basamaklarla artırın. Genel bir örnek plan:

•     1. basamak (yaklaşık 1 hafta): Yaklaşık %30 kesif, %70 kaba yem

•     2. basamak (yaklaşık 1 hafta): Yaklaşık %40 kesif, %60 kaba yem

•     3. basamak: Yaklaşık %50 kesif, %50 kaba yem

Geçişte dikkat edilecekler

•     Yemleme saatlerini sabit tutun. Aç kalmış hayvan tahılı hızlı ve aşırı yer, bu da asidoz riskini artırır.

•     Kaba yemi rasyondan çıkarmayın. Geviş getirmeyi ve rumen tamponlamasını kaba yem sağlar.

•     Tampon maddeler (sodyum bikarbonat gibi) ve yem katkılarını yalnızca veteriner veya besleme uzmanı önerisiyle kullanın.

Uyarı işaretleri

Yemi bırakma veya yem tüketiminde ani dalgalanma, sulu ve köpüklü ishal, karnın sol tarafında şişkinlik, geviş getirmede azalma ve topallık asidozun habercisi olabilir. Bu belirtileri görürseniz bir önceki basamağa dönün ve veterinere danışın.

Not: Aynı kademeli yöntem Büyütme fazından Bitirme fazına geçerken de uygulanmalıdır. Rasyonu hiçbir zaman bir günde değiştirmeyin.

4. Faz 3: Büyütme (Yaklaşık 2-4 Ay)

Bu dönem besinin yatırım dönemidir. İskelet ve kas gelişimi burada şekillenir; iyi büyüyen hayvan bitirme fazında daha az yemle kilo alır. Hayvan bu dönemde günlük olarak vücut ağırlığının yaklaşık %2-2,5'i kadar kuru madde tüketir ve tüketimin yüksek tutulması esastır.

•     Kaba yem / kesif: Yaklaşık 40:60 civarında bir rasyon uygulanır.

•     Protein: Genç ve büyüyen hayvanda protein ihtiyacı en yüksektir. Ham protein yaklaşık %13-14 düzeyinde planlanır.

•     Enerji: Arpa ve mısır gibi tahıllar enerjiyi sağlar. Tahılı öğütülmüş veya çatlatılmış vermek sindirimi kolaylaştırır.

•     Mineral ve vitamin: Kalsiyum, fosfor ve tuz dengesini koruyan bir mineral-vitamin karması ekleyin. Tuz ve mineral serbest olarak bulunabilir.

•     Kaba yem kalitesi: Kaliteli kuru ot tercih edin. Küflü, çürük veya toprak bulaşmış kaba yem tüketimi düşürür ve hastalık riskini artırır.

•     Gruplama: Ağırlığı birbirinden ayrışan hayvanları farklı bölmelere alarak her gruba uygun rasyon verin.

•     Beklenti: İyi yönetimle günlük canlı ağırlık artışı 1,3-1,5 kg civarında olabilir.

5. Faz 4: Bitirme (Son 6-10 Hafta)

Bitirme fazında amaç kas ve yağ dokusunu tamamlayarak hayvanı kesim ağırlığına ve kalitesine ulaştırmaktır. Rasyon yüksek enerjili hale gelir ve kesif oranı zirve yapar.

•     Kaba yem: Kesif oranı yüksek olsa da kaba yemi tamamen kesmeyin. Kuru madde bazında en az %10-15 kaba yem bırakmak rumen sağlığını korur.

•     Protein: İhtiyaç göreceli olarak azalır (yaklaşık %11-12). Gereksiz protein sadece maliyeti artırır.

•     Asidoz riski: Bu fazda risk en yüksektir. Yemlik başındaki davranışları, yem tüketimindeki dalgalanmayı ve gübre kıvamını yakından izleyin.

•     Yem dönüşümü: Zamanla artış yavaşlar ve 1 kg canlı ağırlık için gereken yem miktarı artar. Yani her ek kilo daha pahalıya gelir.

Satış zamanını nasıl belirlersiniz?

Hayvanı tartarak günlük artışı ve 1 kg artışın yem maliyetini hesaplayın. Artışın maliyeti, kilonun satış değerini aşmaya başladıysa beslemeyi uzatmak zarardır. Piyasa fiyatını ve talep edilen ağırlığı da hesaba katın.

6. Yemleme Düzenini Sabit Tutun

Yemleme

•     Günde en az iki öğün, her gün aynı saatlerde yemleme yapın. Düzenli yemleme rumen mikroorganizmalarının dengesini korur.

•     Yemlikte her hayvanın rahat yemek yiyebileceği yer olmalıdır. Genel olarak hayvan başına yaklaşık 50-60 cm yemlik boyu önerilir.

•     Yemliği temiz tutun. Artan yemi düzenli toplayın; bozulmuş ve küflenmiş yemi asla vermeyin.

•     Yemi kuru, nemsiz, kemirgenlerden korunan bir yerde depolayın. Küflü yem hem verimi düşürür hem de hayvan sağlığını tehdit eder.

Su

Su, en çok ihmal edilen yemdir. Yeterli su içmeyen hayvan yemini de azaltır. Genel olarak günlük su tüketimi hayvan başına 30-60 litre arasında değişir, sıcak havalarda belirgin şekilde artar.

•     Sulukları her gün kontrol edin ve düzenli temizleyin.

•     Hayvanların sıra beklemeden içebileceği kapasitede suluk sağlayın.

•     Kışın suların donmasını önleyin, yazın tüketim artışına göre kapasiteyi planlayın.

7. Tartın, İzleyin, Zamanında Satın

Ölçmediğiniz şeyi yönetemezsiniz. Düzenli tartım, sorunları erken fark etmenin ve kârı korumanın en güvenilir yoludur.

•     Tartım sıklığı: Besi başında, ardından her 3-4 haftada bir ve satıştan önce tartım yapın. Mümkünse tüm hayvanları, olmuyorsa temsil eden bir örnek grubu tartın.

•     Günlük artış: (Yeni ağırlık - eski ağırlık) ÷ gün sayısı formülüyle hesaplanır. Fazın hedefinin altında kalan hayvanı sağlık ve rasyon yönünden inceleyin.

•     Yem dönüşüm oranı: 1 kg canlı ağırlık artışı için harcanan yem miktarıdır. Yükseliyorsa maliyet kontrolden çıkıyor demektir.

•     Kayıtlar: Hayvan numarası, giriş ağırlığı, tartım tarihleri, yem cinsi ve miktarı, ilaç ve aşı bilgilerini yazın. Bu kayıtlar bir sonraki besi dönemi için en değerli veridir.

•     Baskül yoksa: Göğüs çevresi ölçümü ile yaklaşık ağırlık tahmin edilebilir, ancak bu yöntem baskül kadar hassas değildir.

Günlük Kontrol Listesi

•     Her hayvan yemliğe geldi mi, yemi normal tüketiyor mu?

•     Geviş getirme var mı, karın şişkin mi?

•     Gübre kıvamı normal mi, ishal var mı?

•     Öksürük, sulu göz, burun akıntısı, topallık var mı?

•     Sulukların suyu temiz ve yeterli mi?

•     Yemlikte artan, bozulmuş yem var mı?

•     Altlık kuru, ahır havalandırması yeterli mi?

Sık Yapılan Hatalar

1.      Adaptasyon fazını kısa tutmak veya tamamen atlamak

2.      Kesifi hızla artırıp kaba yemi kesmek

3.      Tüm fazlarda aynı rasyonu kullanmak

4.      Tartı yapmadan göz kararı yönetmek

5.      Satışı geciktirerek yem maliyetini şişirmek

6.      Yasak büyüme hormonu veya bilinçsiz ilaç ve katkı kullanmak

7.      Yemlik ve suluk hijyenini ihmal etmek

Sonuç

Hızlı kilo alımı tek bir yemin ya da katkı maddesinin değil; doğru hayvan, fazlara uygun rasyon, kademeli geçişler, konforlu bir barınak ve düzenli takibin sonucudur. Fazlara göre plan yapan, geçişleri yavaş yapan ve düzenli tartım yapan işletme hem daha hızlı büyüyen hem de daha kârlı bir besi yürütür.

Yasak büyüme hormonlarından uzak durun; ilaç ve yem katkılarını yalnızca veteriner önerisiyle kullanın. Rasyon hesabında bir hayvan besleme uzmanı ve veterinerle çalışmak en güvenli yoldur.